Σύνοψη
- Το όργανο DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument) ολοκλήρωσε νωρίτερα από το προβλεπόμενο την πενταετή αποστολή του, δημιουργώντας τον πιο λεπτομερή τρισδιάστατο χάρτη του Σύμπαντος.
- Ο χάρτης περιλαμβάνει ακριβείς συντεταγμένες και φασματοσκοπικά δεδομένα για πάνω από 47 εκατομμύρια γαλαξίες και κβάζαρ, καθώς και 20 εκατομμύρια κοντινά άστρα.
- Τα πρώτα δεδομένα υποδεικνύουν ότι η σκοτεινή ενέργεια ενδέχεται να μην είναι μια αμετάβλητη κοσμολογική σταθερά, αναθεωρώντας το καθιερωμένο μοντέλο Lambda-CDM.
- Η τεράστια βάση δεδομένων προσφέρει νέες ευκαιρίες στην παγκόσμια ακαδημαϊκή κοινότητα για περαιτέρω αναλύσεις πάνω στην εξέλιξη του Σύμπαντος.
Το επιστημονικό πρόγραμμα του Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) ολοκλήρωσε με επιτυχία —και μάλιστα νωρίτερα από το προγραμματισμένο— την κύρια πενταετή του αποστολή, παραδίδοντας τον πιο ογκώδη και υψηλής ανάλυσης τρισδιάστατο χάρτη του Σύμπαντος που έχει δημιουργηθεί ποτέ από την ανθρωπότητα.
Η αρχική πρόβλεψη έκανε λόγο για την καταγραφή 34 εκατομμυρίων κοσμικών αντικειμένων, ωστόσο η εξαιρετική απόδοση του εξοπλισμού επέτρεψε στους ερευνητές να ξεπεράσουν κάθε προσδοκία, συγκεντρώνοντας φασματοσκοπικά δεδομένα για περισσότερους από 47 εκατομμύρια γαλαξίες και κβάζαρ (υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες). Αυτός ο τεράστιος όγκος δεδομένων δεν αποτελεί απλώς μια νίκη της σύγχρονης μηχανικής οπτικής, αλλά το θεμέλιο πάνω στο οποίο θα ελεγχθούν οι θεωρίες σχετικά με τη φύση της Σκοτεινής Ενέργειας.
Το όργανο DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument) είναι ένα προηγμένο φασματοσκόπιο εγκατεστημένο στο αστεροσκοπείο Kitt Peak της Αριζόνα. Διαθέτει 5.000 ρομποτικές οπτικές ίνες που καταγράφουν ταυτόχρονα το φως από χιλιάδες γαλαξίες, δημιουργώντας τον μεγαλύτερο και πιο λεπτομερή τρισδιάστατο χάρτη του σύμπαντος για τη μελέτη της Σκοτεινής Ενέργειας.
Κάθε ρομποτική ίνα συλλέγει το φως από έναν μεμονωμένο γαλαξία. Στη συνέχεια, το φως αυτό διαχωρίζεται από δέκα εξειδικευμένους φασματογράφους. Αναλύοντας τη μετατόπιση προς το ερυθρό του φωτός, οι επιστήμονες υπολογίζουν την ακριβή απόσταση και την ταχύτητα απομάκρυνσης του κάθε γαλαξία. Το αποτέλεσμα είναι ένας χάρτης που δεν απεικονίζει απλώς μια επίπεδη προβολή του ουρανού, αλλά καταγράφει το βάθος, δείχνοντας τη δομή του κοσμικού ιστού σε τρεις διαστάσεις.
Η μέθοδος που χρησιμοποιεί το DESI ονομάζεται Βαρυονικές Ακουστικές Ταλαντώσεις (Baryon Acoustic Oscillations – BAO). Πρόκειται για ένα «κοσμικό μέτρο» που επιτρέπει στους αστροφυσικούς να μετρήσουν με ακρίβεια τις αποστάσεις στο Σύμπαν.
Λίγο μετά το Big Bang, το Σύμπαν ήταν μια εξαιρετικά πυκνή και θερμή «σούπα» πλάσματος, αποτελούμενη από φωτόνια και βαρυόνια. Μέσα σε αυτό το πλάσμα δημιουργήθηκαν ηχητικά κύματα (ακουστικές ταλαντώσεις). Όταν το Σύμπαν ψύχθηκε αρκετά ώστε να σχηματιστούν άτομα, αυτά τα κύματα «πάγωσαν», αφήνοντας ένα αποτύπωμα στην κατανομή της ύλης. Αυτό το αποτύπωμα μεταφράζεται σήμερα σε μια ελαφρώς αυξημένη πιθανότητα να βρούμε γαλαξίες σε μια συγκεκριμένη απόσταση τον έναν από τον άλλον (περίπου 490 εκατομμύρια έτη φωτός). Το DESI ανιχνεύει αυτό το σταθερό μοτίβο σε διαφορετικές αποστάσεις (άρα και σε διαφορετικές περιόδους του παρελθόντος), επιτρέποντας τον ακριβή υπολογισμό της επιτάχυνσης της διαστολής. Η ακρίβεια της μέτρησης του DESI αγγίζει το εντυπωσιακό 1%.
Γιατί τα νέα δεδομένα για τη Σκοτεινή Ενέργεια αναθεωρούν τη Φυσική;
Η πρώτη ανάλυση του χάρτη υποδεικνύει ότι η πυκνότητα της σκοτεινής ενέργειας ενδέχεται να μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου. Αυτό το εύρημα αμφισβητεί το Καθιερωμένο Πρότυπο της Κοσμολογίας (Lambda-CDM), το οποίο θεωρεί τη σκοτεινή ενέργεια ως μια απόλυτα σταθερή κοσμολογική σταθερά καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής του Σύμπαντος.
Η Σκοτεινή Ενέργεια αποτελεί περίπου το 68% έως 70% της συνολικής ενέργειας-μάζας του παρατηρήσιμου Σύμπαντος. Από την ανακάλυψή της στα τέλη της δεκαετίας του 1990 (η οποία βραβεύτηκε με Νόμπελ), η κυρίαρχη επιστημονική εξήγηση βασίστηκε στην Κοσμολογική Σταθερά του Albert Einstein: μια εγγενή ενέργεια του κενού χώρου που παραμένει σταθερή στον χρόνο και τον χώρο.
Ωστόσο, η συνδυαστική ανάλυση των δεδομένων του DESI με άλλες έρευνες (όπως το Κοσμικό Υπόβαθρο Μικροκυμάτων) δείχνει ότι η δύναμη της Σκοτεινής Ενέργειας ίσως αυξομειώνεται. Αν αυτή η απόκλιση, η οποία επί του παρόντος βρίσκεται μεταξύ 2,8 και 4,2 σίγμα, φτάσει το πολυπόθητο όριο των 5 σίγμα (το χρυσό πρότυπο για επίσημη επιστημονική ανακάλυψη στη φυσική), τότε θα μιλάμε για απόλυτη αναθεώρηση των νόμων της κοσμολογίας. Μια μεταβαλλόμενη Σκοτεινή Ενέργεια αλλάζει δραστικά τις προβλέψεις για το τελικό μέλλον του Σύμπαντος, καθιστώντας τα σενάρια όπως το Big Rip (Η Μεγάλη Ρήξη) ή το Big Crunch (Η Μεγάλη Σύνθλιψη) πολύ πιο πιθανά έναντι της αέναης, σταθερής ψύξης (Big Freeze).
Η ολοκλήρωση της κύριας πενταετούς αποστολής δεν σημαίνει τον τερματισμό της λειτουργίας του DESI. Ο εξοπλισμός παραμένει απολύτως λειτουργικός και τώρα στρέφεται σε περιοχές του ουρανού με υψηλότερη δυσκολία παρατήρησης.
Αυτό περιλαμβάνει ζώνες πιο κοντά στο γαλαξιακό επίπεδο του Milky Way, όπου το έντονο φως των κοντινών άστρων δυσχεραίνει την ανίχνευση αμυδρών, μακρινών αντικειμένων, καθώς και τμήματα του νότιου ημισφαιρίου, όπου οι ατμοσφαιρικές συνθήκες απαιτούν περίπλοκες διορθώσεις. Παράλληλα, σχεδιάζεται ήδη η αναβάθμισή του για την επόμενη δεκαετία (με κωδική ονομασία Spec-S5), με στόχο τη χαρτογράφηση 160 εκατομμυρίων γαλαξιών έως τη δεκαετία του 2030.
