Για τους περισσότερους από εμάς, η αίσθηση ότι το χέρι μας ή το πόδι μας είναι δικό μας θεωρείται δεδομένη. Είναι μια βεβαιότητα που σπάνια αμφισβητούμε. Ωστόσο, για τους νευροεπιστήμονες, αυτή η φαινομενικά απλή επίγνωση αποτελεί έναν πολύπλοκο γρίφο που ο εγκέφαλος καλείται να λύνει κάθε κλάσμα του δευτερολέπτου. Μια πρωτοποριακή έρευνα έρχεται να ρίξει φως σε αυτή τη θεμελιώδη λειτουργία, εντοπίζοντας τον «μαέστρο» που ενορχηστρώνει την αίσθηση της σωματικής μας ιδιοκτησίας: τα εγκεφαλικά κύματα άλφα.
Ο ρυθμός που ξεχωρίζει το «Εγώ»
Ερευνητές από το φημισμένο Ινστιτούτο Karolinska της Σουηδίας, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Aix-Marseille της Γαλλίας, ανακάλυψαν ότι η ταχύτητα με την οποία «ταλαντώνονται» τα κύματα άλφα στον εγκέφαλο λειτουργεί ως ένα εσωτερικό ρολόι. Αυτό το ρολόι καθορίζει με πόση ακρίβεια ο εγκέφαλος μπορεί να συνδέσει τα οπτικά ερεθίσματα με τα ερεθίσματα αφής.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, όσο πιο γρήγορος είναι ο ρυθμός των κυμάτων άλφα, τόσο πιο αυστηρά και ακριβή είναι τα κριτήρια του εγκεφάλου για να αποδεχτεί ένα μέλος ως τμήμα του σώματος. Αντίθετα, όταν ο ρυθμός επιβραδύνεται, τα όρια γίνονται πιο ασαφή, επιτρέποντας στον εγκέφαλο να κάνει λάθη στην αναγνώριση του εαυτού.
Το πείραμα του «λαστιχένιου χεριού»
Για να καταλήξουν σε αυτά τα συμπεράσματα, οι επιστήμονες μελέτησαν 106 εθελοντές χρησιμοποιώντας έναν συνδυασμό συμπεριφορικών πειραμάτων, ηλεκτροεγκεφαλογραφημάτων (EEG) και υπολογιστικών μοντέλων.
Κεντρικό ρόλο στην έρευνα έπαιξε η γνωστή ψευδαίσθηση του «λαστιχένιου χεριού». Σε αυτό το πείραμα, ο εθελοντής βλέπει ένα ψεύτικο χέρι να χαϊδεύεται ταυτόχρονα με το δικό του χέρι, το οποίο όμως είναι κρυμμένο από το οπτικό του πεδίο. Κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες, ο εγκέφαλος ξεγελιέται και αρχίζει να «αισθάνεται» το ψεύτικο χέρι σαν δικό του.
Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τον Δρ. Mariano D’Angelo, παρατήρησε ότι οι συμμετέχοντες με ταχύτερη συχνότητα κυμάτων άλφα στον βρεγματικό φλοιό ήταν πιο δύσκολο να ξεγελαστούν. Ο εγκέφαλός τους αντιλαμβανόταν με μεγαλύτερη ακρίβεια τις μικρές χρονικές διαφορές μεταξύ της όρασης και της αφής, απορρίπτοντας την ψευδαίσθηση όταν ο συγχρονισμός δεν ήταν τέλειος.
Αντίθετα, άτομα με πιο αργούς ρυθμούς άλφα είχαν ένα ευρύτερο «χρονικό παράθυρο» ενσωμάτωσης. Για αυτούς, ακόμη και ερεθίσματα που δεν ήταν απόλυτα συγχρονισμένα γίνονταν αποδεκτά ως ενιαία εμπειρία, καθιστώντας τα όρια μεταξύ του σώματός τους και του περιβάλλοντος λιγότερο διακριτά.
Μηχανική παρέμβαση στην αντίληψη
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της μελέτης δεν ήταν απλώς η παρατήρηση, αλλά η επιβεβαίωση της αιτιώδους σχέσης. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μη επεμβατική ηλεκτρική διέγερση για να αλλάξουν τεχνητά την ταχύτητα του ρυθμού άλφα στους εγκεφάλους των συμμετεχόντων.
Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά: Επιταχύνοντας ή επιβραδύνοντας τον ρυθμό, μπορούσαν να μεταβάλλουν άμεσα το πόσο εύκολα οι συμμετέχοντες ενσωμάτωναν το ξένο αντικείμενο ως δικό τους μέλος. Αυτό αποδεικνύει ότι τα κύματα άλφα δεν είναι απλώς ένας δείκτης, αλλά ο ενεργός μηχανισμός που ρυθμίζει την αίσθηση της ενσάρκωσης.
Από τη θεωρία στην πράξη: Τεχνητά μέλη και Ψυχιατρική
Η ανακάλυψη αυτή δεν έχει μόνο θεωρητική αξία. Οι πρακτικές εφαρμογές της εκτείνονται σε τομείς που αγγίζουν την καθημερινότητα ασθενών και την τεχνολογία του μέλλοντος.
- Πιο «ανθρώπινα» προσθετικά μέλη: Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Henrik Ehrsson, ανώτερος συγγραφέας της μελέτης, η κατανόηση αυτού του μηχανισμού μπορεί να οδηγήσει σε προσθετικά μέλη που ο χρήστης θα αισθάνεται πραγματικά ως δικά του. Ρυθμίζοντας τα αισθητηριακά ερεθίσματα ώστε να ταιριάζουν με τους φυσικούς ρυθμούς του εγκεφάλου, η απόρριψη ή η αίσθηση «ξένου σώματος» θα μπορούσε να ελαχιστοποιηθεί.
- Εικονική Πραγματικότητα (VR): Η βιομηχανία του VR αναζητά διαρκώς τρόπους για να αυξήσει την εμβύθιση. Η γνώση του πώς ο εγκέφαλος αποδέχεται ένα ψηφιακό σώμα (avatar) ως δικό του μπορεί να οδηγήσει σε εμπειρίες που ξεπερνούν τη σημερινή τεχνολογία.
- Κατανόηση της Σχιζοφρένειας: Η έρευνα προσφέρει επίσης νέα δεδομένα για ψυχιατρικές καταστάσεις όπου η αίσθηση του εαυτού διαταράσσεται. Στη σχιζοφρένεια, για παράδειγμα, οι ασθενείς συχνά δυσκολεύονται να διαχωρίσουν τις δικές τους ενέργειες από εξωτερικά ερεθίσματα. Η δυσλειτουργία στους ρυθμούς άλφα θα μπορούσε να αποτελεί έναν από τους βιολογικούς παράγοντες πίσω από αυτά τα συμπτώματα, ανοίγοντας δρόμο για νέες διαγνωστικές ή θεραπευτικές προσεγγίσεις.
Το Μέλλον της Νευροεπιστήμης
Η μελέτη του Ινστιτούτου Karolinska υπενθυμίζει ότι η πραγματικότητα που βιώνουμε είναι, εν τέλει, μια κατασκευή του εγκεφάλου μας, βασισμένη σε αυστηρούς χρονικούς συγχρονισμούς. Καθώς η επιστήμη αποκωδικοποιεί αυτούς τους ρυθμούς, πλησιάζουμε σε μια εποχή όπου η θεραπεία διαταραχών της αντίληψης και η σύνδεση ανθρώπου-μηχανής θα βασίζονται στην ίδια τη «γλώσσα» του εγκεφάλου.
