Μια πρωτοποριακή μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Ίνσμπρουκ έρχεται να ανατρέψει όσα θεωρούσαμε δεδομένα στη φυσική, αποκαλύπτοντας πώς ένα κβαντικό σύστημα μπορεί να αντιστέκεται στην ενέργεια και να παραμένει σταθερό, ανοίγοντας νέους δρόμους για τους κβαντικούς υπολογιστές.
Στην καθημερινή μας εμπειρία, οι νόμοι της φυσικής μοιάζουν απαράβατοι: αν τρίψετε τα χέρια σας δυνατά, αυτά θα ζεσταθούν. Αν χτυπάτε συνεχώς ένα μέταλλο με ένα σφυρί, η θερμοκρασία του θα ανέβει. Είναι ένας θεμελιώδης κανόνας που μαθαίνουμε εμπειρικά από παιδιά: όταν ασκούμε επανειλημμένα δύναμη ή ενέργεια σε ένα σύστημα, αυτό οδηγείται σε «διέγερση» και τελικά σε θέρμανση.
Ωστόσο, στον παράξενο και γοητευτικό μικρόκοσμο της κβαντομηχανικής, οι κανόνες αυτοί φαίνεται πως δεν είναι τόσο απόλυτοι όσο νομίζαμε. Σε μια εντυπωσιακή ανακάλυψη, ερευνητές από το Τμήμα Πειραματικής Φυσικής του Πανεπιστημίου του Ίνσμπρουκ κατάφεραν κάτι που φαντάζει αδύνατο: βομβάρδισαν με ενέργεια ένα σύστημα σωματιδίων, αλλά αντί αυτό να θερμανθεί και να οδηγηθεί στο χάος, «πάγωσε» σε μια κατάσταση απόλυτης τάξης.
Το πείραμα που προκάλεσε έκπληξη
Η ερευνητική ομάδα δημιούργησε ένα μονοδιάστατο «κβαντικό ρευστό», αποτελούμενο από άτομα που είχαν ψυχθεί σε θερμοκρασίες κοντά στο απόλυτο μηδέν (μόλις μερικά νανο-κέλβιν). Στη συνέχεια, χρησιμοποίησαν ακτίνες λέιζερ για να δημιουργήσουν ένα παλλόμενο πλέγμα, το οποίο ουσιαστικά «κλωτσούσε» τα άτομα ρυθμικά και επαναλαμβανόμενα.
Σύμφωνα με την κλασική διαίσθηση, αλλά και τις μέχρι τώρα προβλέψεις για τα κβαντικά συστήματα πολλών σωματιδίων, τα άτομα θα έπρεπε να απορροφούν συνεχώς ενέργεια. Φανταστείτε το σαν ένα παιδί σε ένα τραμπολίνο: όσο κάποιος του δίνει ώθηση, τόσο ψηλότερα και πιο άτακτα θα έπρεπε να αναπηδά.
«Αρχικά περιμέναμε ότι τα άτομα θα άρχιζαν να πετούν προς όλες τις κατευθύνσεις», παραδέχεται ο Yanliang Guo, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης. «Αντιθέτως, συμπεριφέρθηκαν με έναν εκπληκτικά οργανωμένο τρόπο».
Το φαινόμενο MBDL
Αυτό που παρατήρησαν οι επιστήμονες ονομάστηκε «Δυναμικός Εντοπισμός Πολλών Σωμάτων» (Many-Body Dynamical Localization – MBDL). Μετά από μια σύντομη αρχική φάση, η κατανομή της ορμής των ατόμων σταμάτησε να εξαπλώνεται. Το σύστημα σταμάτησε να απορροφά ενέργεια και η κινητική του κατάσταση παρέμεινε σταθερή, σαν να είχε παγώσει στον χρόνο, παρόλο που τα λέιζερ συνέχιζαν να το χτυπούν ακατάπαυστα.
Ο μηχανισμός πίσω από αυτή τη φαινομενική παραδοξότητα είναι η κβαντική συνοχή. Όπως εξηγεί ο καθηγητής Nägerl, η κβαντική διεμπλοκή και η συνοχή λειτουργούν ως ασπίδα, εμποδίζοντας το σύστημα να φτάσει σε θερμική ισορροπία. Αντί να διαχυθεί η ενέργεια και να προκληθεί άτακτη κίνηση, το σύστημα «κλειδώνει» σε μια συγκεκριμένη δομή.
Για να επιβεβαιώσουν ότι η κβαντική συνοχή ήταν όντως το «κλειδί», οι ερευνητές πρόσθεσαν τυχαίες διαταραχές στον ρυθμό των λέιζερ. Το αποτέλεσμα ήταν άμεσο: μόλις διαταράχθηκε η συνοχή, το μαγικό φίλτρο εξαφανίστηκε. Τα άτομα άρχισαν να συμπεριφέρονται συμβατικά, απορροφώντας ενέργεια ανεξέλεγκτα και θερμαινόμενα, όπως θα περίμενε κανείς.
Γιατί αυτό είναι σημαντικό για το μέλλον
Η ανακάλυψη αυτή δεν είναι απλώς ένα θεωρητικό αξιοπερίεργο. Έχει τεράστιες πρακτικές προεκτάσεις για την τεχνολογία του μέλλοντος, και συγκεκριμένα για τους κβαντικούς υπολογιστές.
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην ανάπτυξη σταθερών κβαντικών συστημάτων είναι η ανεπιθύμητη θέρμανση και η απώλεια πληροφορίας. Οι κβαντικοί επεξεργαστές είναι εξαιρετικά ευαίσθητοι και οποιαδήποτε εισροή ενέργειας μπορεί να καταστρέψει την κβαντική κατάσταση στην οποία βασίζονται για να κάνουν υπολογισμούς.
«Αυτό το πείραμα μας παρέχει έναν ακριβή τρόπο για να εξερευνήσουμε πώς τα κβαντικά συστήματα μπορούν να αντισταθούν στο χάος», σημειώνει ο Guo. Η ικανότητα να διατηρείται ένα σύστημα ψυχρό και σταθερό, ακόμη και όταν βρίσκεται υπό συνεχή διέγερση, θα μπορούσε να αποτελέσει το θεμέλιο για πιο ανθεκτικές κβαντικές μνήμες και προσομοιωτές.
Ο συνεργάτης της έρευνας από το Πανεπιστήμιο Zhejiang της Κίνας, Lei Ying, τονίζει πως τέτοια φαινόμενα είναι εξαιρετικά δύσκολο να προσομοιωθούν σε κλασικούς υπολογιστές, καθιστώντας τα εργαστηριακά πειράματα απαραίτητα. «Αυτό αποκαλύπτει μια αξιοσημείωτη σταθερότητα που έχει τις ρίζες της βαθιά στην κβαντομηχανική», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Η κατανόηση του πώς η ύλη αντιστέκεται στη θέρμανση σε κβαντικό επίπεδο μπορεί να είναι το επόμενο μεγάλο βήμα για να δαμάσουμε τον μικρόκοσμο προς όφελός μας.
