Μια καινοτόμα θεραπευτική προσέγγιση που αναπτύχθηκε από ερευνητές του ΜΙΤ και του Πανεπιστημίου Στάνφορντ υπόσχεται να αλλάξει τα δεδομένα στην αντιμετώπιση του καρκίνου, στοχεύοντας σε έναν από τους πιο ύπουλους μηχανισμούς άμυνας των όγκων: το «ζαχαρένιο» καμουφλάζ τους. Η νέα αυτή μέθοδος δεν αρκείται στο να εντοπίσει τα καρκινικά κύτταρα, αλλά κυριολεκτικά τα «γδύνει» από την προστατευτική τους επικάλυψη, επιτρέποντας στο ανοσοποιητικό σύστημα να επιτεθεί με πρωτοφανή αποτελεσματικότητα.
Η αόρατη απειλή και το «φρένο» του ανοσοποιητικού
Για δεκαετίες, η επιστημονική κοινότητα γνωρίζει ότι τα καρκινικά κύτταρα είναι δεξιοτέχνες στην απόκρυψη. Ένας από τους βασικούς τρόπους που το επιτυγχάνουν είναι μέσω των γλυκανών, ειδικών μορίων σακχάρου που καλύπτουν την επιφάνειά τους. Αυτά τα σάκχαρα, και συγκεκριμένα το σιαλικό οξύ, λειτουργούν ως διακόπτης απενεργοποίησης για τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος.
Όταν τα ανοσοκύτταρα πλησιάζουν έναν όγκο, οι υποδοχείς τους (γνωστοί ως Siglecs) δεσμεύονται με το σιαλικό οξύ των καρκινικών κυττάρων. Αυτή η ένωση στέλνει ένα σήμα παύσης πυρός, πείθοντας ουσιαστικά τον οργανισμό ότι ο εισβολέας είναι φιλικός ή ακίνδυνος. Αυτός ο μηχανισμός αποτελεί ένα φυσικό «φρένο», παρόμοιο με εκείνο που στοχεύουν οι σημερινές ανοσοθεραπείες (όπως οι αναστολείς PD-1/PD-L1), αλλά λειτουργεί μέσω εντελώς διαφορετικού μονοπατιού.
AbLecs: Ο Δούρειος Ίππος της βιοτεχνολογίας
Εδώ έρχεται η επανάσταση που φέρνει η ομάδα της Jessica Stark από το MIT και της Carolyn Bertozzi από το Στάνφορντ. Οι ερευνητές δημιούργησαν μια νέα κατηγορία υβριδικών μορίων που ονόμασαν “AbLecs“. Η ονομασία προκύπτει από τον συνδυασμό των λέξεων Antibodies (αντισώματα) και Lectins (λεκτίνες).
Η ιδέα είναι ευφυής στην απλότητά της αλλά εξαιρετικά περίπλοκη στην υλοποίηση: Το μόριο λειτουργεί ως διπλός πράκτορας. Το τμήμα του αντισώματος αναλαμβάνει την πλοήγηση, εντοπίζοντας με ακρίβεια τον όγκο, όπως κάνουν οι στοχευμένες θεραπείες σήμερα. Μόλις φτάσει στον στόχο, το δεύτερο τμήμα (η λεκτίνη) αναλαμβάνει δράση. προσδένεται στα σάκχαρα του καρκινικού κυττάρου και τα μπλοκάρει.
Με αυτόν τον τρόπο, το καρκινικό κύτταρο δεν μπορεί πλέον να χρησιμοποιήσει το σιαλικό οξύ για να απενεργοποιήσει τα ανοσοκύτταρα. Το «φρένο» αχρηστεύεται και το ανοσοποιητικό σύστημα, απελευθερωμένο πλέον, αναγνωρίζει τον εχθρό και εξαπολύει επίθεση μέσω μακροφάγων και φυσικών κυττάρων φονέων (NK cells).
Ξεπερνώντας τα εμπόδια του παρελθόντος
Η προσπάθεια στόχευσης των γλυκανών δεν είναι καινούργια, όμως μέχρι σήμερα συναντούσε ένα βασικό εμπόδιο. Οι λεκτίνες από μόνες τους δεν έχουν αρκετά ισχυρή πρόσφυση για να παραμείνουν στην επιφάνεια των καρκινικών κυττάρων σε ικανές ποσότητες. Η καινοτομία των AbLecs λύνει αυτό το πρόβλημα χρησιμοποιώντας το αντίσωμα ως «όχημα μεταφοράς», το οποίο φέρνει τη λεκτίνη ακριβώς εκεί που χρειάζεται και την κρατάει στη θέση της.
Στα πειράματα που δημοσιεύτηκαν στο Nature Biotechnology, η ομάδα χρησιμοποίησε το φάρμακο τραστουζουμάμπη (γνωστό για τη θεραπεία του καρκίνου του μαστού) ως βάση για το AbLec. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: σε ποντίκια με μεταστατικούς όγκους στους πνεύμονες, η νέα θεραπεία περιόρισε την ανάπτυξη των όγκων πολύ πιο αποτελεσματικά από το ίδιο το αντίσωμα χορηγούμενο μόνο του.
Μια «plug-and-play» πλατφόρμα για κάθε ασθενή
Ίσως το πιο συναρπαστικό στοιχείο της ανακάλυψης είναι η ευελιξία της. Η Jessica Stark περιγράφει τα AbLecs ως «αρθρωτά» (modular). Αυτό σημαίνει ότι οι επιστήμονες μπορούν να αλλάξουν τα συστατικά του μορίου ανάλογα με τις ανάγκες του ασθενούς. Μπορούν να αντικαταστήσουν το αντίσωμα για να στοχεύσουν διαφορετικούς τύπους καρκίνου (π.χ. χρησιμοποιώντας rituximab ή cetuximab) ή να αλλάξουν τη λεκτίνη για να μπλοκάρουν διαφορετικούς τύπους σακχάρων.
Αυτή η προσαρμοστικότητα ανοίγει τον δρόμο για εξατομικευμένες θεραπείες που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν εκεί όπου οι σημερινές μέθοδοι αποτυγχάνουν. Είναι γνωστό άλλωστε ότι, παρά την πρόοδο, πολλοί ασθενείς δεν ανταποκρίνονται στους υπάρχοντες αναστολείς σημείων ελέγχου. Η στόχευση των γλυκανών προσφέρει μια εναλλακτική οδό επίθεσης.
Το μέλλον και η Valora Therapeutics
Η τεχνολογία δεν θα παραμείνει κλεισμένη στα εργαστήρια. Οι ερευνητές έχουν ήδη ιδρύσει την εταιρεία βιοτεχνολογίας Valora Therapeutics, με στόχο να μετατρέψουν την ανακάλυψη σε κλινικά εφαρμόσιμο φάρμακο. Το χρονοδιάγραμμα προβλέπει την έναρξη κλινικών δοκιμών σε ανθρώπους μέσα στα επόμενα δύο με τρία χρόνια.
Αν και ο δρόμος μέχρι την τελική έγκριση είναι μακρύς, η συγκεκριμένη προσέγγιση δείχνει πώς η βαθύτερη κατανόηση της χημείας του καρκίνου μπορεί να οδηγήσει σε πιο έξυπνα όπλα. Αντί να προσπαθούμε απλώς να δηλητηριάσουμε τον όγκο, μαθαίνουμε πλέον πώς να του αφαιρούμε τα εργαλεία που χρησιμοποιεί για να επιβιώσει. Η αφαίρεση της «ασπίδας» ζάχαρης ίσως αποδειχθεί το κλειδί που έλειπε από το οπλοστάσιο της σύγχρονης ογκολογίας.
