Περισσότερο από έναν αιώνα μετά την κατοχύρωση της πατέντας του 1913, μια από τις λιγότερο κατανοητές αλλά ιδιοφυείς επινοήσεις του Νίκολα Τέσλα έρχεται ξανά στο προσκήνιο, αυτή τη φορά όμως με μια σύγχρονη τεχνολογική «καρδιά». Η περίφημη τουρμπίνα χωρίς πτερύγια (bladeless turbine), που ο ίδιος ο εφευρέτης θεωρούσε ως το σημαντικότερο μηχανολογικό του έργο, επανεφευρίσκεται μέσω της νανοτεχνολογίας και του στατικού ηλεκτρισμού, υποσχόμενη λύσεις εκεί που οι συμβατικές γεννήτριες αδυνατούν να ανταποκριθούν.
Η επιστροφή του «χαμένου» σχεδίου
Για δεκαετίες, η τουρμπίνα του Τέσλα παρέμενε μια μηχανολογική περιέργεια. Σε αντίθεση με τους κλασικούς στροβίλους που χρησιμοποιούν πτερύγια για να εκμεταλλευτούν τη ροή των υγρών ή των αερίων, η σχεδίαση του Τέσλα βασιζόταν σε μια σειρά από παράλληλους, λείους δίσκους. Η λειτουργία της στηριζόταν στο φαινόμενο του οριακού στρώματος και στο ιξώδες του ρευστού, το οποίο «κολλάει» στους δίσκους και τους παρασύρει σε περιστροφή.
Παρόλο που η ιδέα ήταν μπροστά από την εποχή της, τα υλικά των αρχών του 20ού αιώνα δεν επέτρεπαν την κατασκευή δίσκων που να αντέχουν τις στρεβλώσεις σε υψηλές ταχύτητες, καθιστώντας την εμπορικά μη βιώσιμη. Σήμερα, ερευνητές αξιοποιούν αυτό ακριβώς το σχέδιο, αλλά αλλάζουν τον τρόπο παραγωγής ενέργειας: αντί να χρησιμοποιούν την κίνηση για να περιστρέψουν έναν άξονα και μαγνήτες (ηλεκτρομαγνητική επαγωγή), εκμεταλλεύονται τον τριβοηλεκτρισμό.
Όταν η ροή συναντά τον στατικό ηλεκτρισμό
Η νέα προσέγγιση, που περιγράφεται ως «Στροβιλο-Τριβοηλεκτρική Νανογεννήτρια» (T-TENG), παντρεύει τη ρευστομηχανική με την ηλεκτροστατική. Η βασική αρχή είναι απλή αλλά εξαιρετικά αποδοτική: καθώς το ρευστό (αέρας ή νερό) εισέρχεται ανάμεσα στους δίσκους της τουρμπίνας, η περιστροφή δεν παράγει απλώς μηχανικό έργο.
Στις επιφάνειες των δίσκων έχουν τοποθετηθεί προηγμένα νανο-υλικά που λειτουργούν ως τριβοηλεκτρικά στρώματα. Καθώς οι δίσκοι περιστρέφονται ο ένας κοντά στον άλλον ή καθώς έρχονται σε επαφή με το ρευστό, δημιουργείται μεταφορά ηλεκτρικού φορτίου — ουσιαστικά στατικός ηλεκτρισμός, παρόμοιος με αυτόν που νιώθουμε όταν τρίβουμε ένα μπαλόνι σε μάλλινο ύφασμα, αλλά σε ελεγχόμενη και βιομηχανική κλίμακα.
Αυτή η μέθοδος λύνει ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των τριβοηλεκτρικών γεννητριών: τη φθορά. Στις συμβατικές διατάξεις, η παραγωγή ενέργειας απαιτεί φυσική επαφή και τριβή μεταξύ στερεών υλικών, οδηγώντας σε γρήγορη καταστροφή των εξαρτημάτων. Η εφαρμογή της αρχής του Τέσλα επιτρέπει την παραγωγή ενέργειας με ελάχιστη ή καθόλου στερεά επαφή, καθώς το ίδιο το ρευστό ή η περιστροφή χωρίς τριβή αναλαμβάνει τον ρόλο του διαμεσολαβητή.
Απόδοση σε χαμηλές ταχύτητες και μικρό κόστος
Το μεγάλο στοίχημα που φαίνεται να κερδίζει αυτή η τεχνολογία είναι η αποδοτικότητα σε συνθήκες που οι συμβατικές ανεμογεννήτριες ή υδρογεννήτριες «σηκώνουν τα χέρια ψηλά». Οι κλασικές τουρμπίνες χρειάζονται συγκεκριμένη ροή αέρα ή νερού για να λειτουργήσουν αποδοτικά. Αντίθετα, η προσαρμοσμένη τουρμπίνα Τέσλα μπορεί να παράγει ηλεκτρισμό ακόμη και με πολύ χαμηλές ροές ρευστών, αξιοποιώντας την ενέργεια που συνήθως χάνεται.
Επιπλέον, η κατασκευή της είναι συγκριτικά φθηνή. Δεν απαιτούνται περίπλοκα πτερύγια ακριβείας ούτε βαριά συστήματα μαγνητών και χαλκού. Οι δίσκοι μπορούν να κατασκευαστούν από κοινά πολυμερή υλικά, τα οποία είναι ελαφριά, ανθεκτικά και οικονομικά. Αυτό ανοίγει τον δρόμο για μαζική παραγωγή μικρών μονάδων που θα μπορούσαν να τοποθετηθούν σχεδόν παντού.
Εφαρμογές που ξεπερνούν τη φαντασία
Πού όμως μπορεί να χρησιμοποιηθεί πρακτικά αυτή η τεχνολογία; Οι ερευνητές βλέπουν τεράστιες προοπτικές στα λεγόμενα μικρο-δίκτυα και στους αισθητήρες του Internet of Things (IoT). Φανταστείτε σωληνώσεις ύδρευσης που διαθέτουν τέτοιες μικροσκοπικές τουρμπίνες, οι οποίες τροφοδοτούν αυτόνομα αισθητήρες ποιότητας νερού χωρίς να χρειάζονται μπαταρίες ή εξωτερική παροχή ρεύματος.
Εξίσου σημαντική είναι η δυνατότητα ανάκτησης ενέργειας από βιομηχανικά απόβλητα. Πολλές βιομηχανίες εκλύουν αέρια ή υγρά σε χαμηλές πιέσεις, τα οποία μέχρι σήμερα θεωρούνταν άχρηστα ενεργειακά. Η εγκατάσταση τέτοιων συστημάτων θα μπορούσε να μετατρέψει αυτούς τους ρύπους σε πηγή καθαρής ηλεκτρικής ενέργειας.
Ένα βήμα προς την ενεργειακή αυτονομία
Η σημασία αυτής της εξέλιξης δεν έγκειται στην αντικατάσταση των τεράστιων μονάδων παραγωγής ενέργειας, αλλά στη συμπλήρωσή τους. Ζούμε σε μια περίοδο όπου η αποκεντρωμένη παραγωγή ενέργειας γίνεται επιτακτική ανάγκη. Η ικανότητα να παράγουμε ρεύμα από τον άνεμο που φυσάει απαλά ανάμεσα στα κτίρια μιας πόλης ή από τη ροή ενός μικρού ρυακιού, χωρίς ογκώδεις εγκαταστάσεις, είναι κρίσιμη.
Το πάντρεμα της μηχανικής ευφυΐας του Νίκολα Τέσλα με τη σύγχρονη επιστήμη των υλικών αποδεικνύει πως καμία καλή ιδέα δεν πεθαίνει οριστικά. Απλώς περιμένει την κατάλληλη τεχνολογική συγκυρία για να ανθίσει. Η στατική ενέργεια, που συχνά αντιμετωπίζεται ως ενοχλητικό φαινόμενο στην καθημερινότητα, μετατρέπεται πλέον σε πολύτιμο σύμμαχο, και η «σιωπηλή» τουρμπίνα του Τέσλα ετοιμάζεται να κάνει τελικά τον θόρυβο που της αξίζει στη βιομηχανία της ενέργειας.
