Η Νόσος του Χάντινγκτον αποτελεί εδώ και δεκαετίες έναν από τους πιο δύσκολους γρίφους για την ιατρική κοινότητα. Παρά την ανακάλυψη του γενετικού αιτίου της νόσου το 1993, η ανάπτυξη μιας αποτελεσματικής θεραπείας που να μην περιορίζεται απλώς στη διαχείριση των συμπτωμάτων, αλλά να παρεμβαίνει στη ρίζα του προβλήματος, παρέμενε άπιαστο όνειρο. Ωστόσο, πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα έρχονται να αλλάξουν το τοπίο, προσφέροντας για πρώτη φορά βάσιμες ελπίδες για την αναχαίτιση αυτής της βαριάς νευροεκφυλιστικής διαταραχής.
Νέα έρευνα, η οποία συνδυάζει καινοτόμες γονιδιακές θεραπείες και προηγμένες μεθόδους πρώιμης διάγνωσης, δείχνει ότι βρισκόμαστε ίσως στην πιο κρίσιμη καμπή της μάχης εναντίον της νόσου. Τα αποτελέσματα αυτά δεν υπόσχονται απλώς ανακούφιση, αλλά στοχεύουν στην προστασία του εγκεφάλου πριν καν εκδηλωθούν οι μη αναστρέψιμες βλάβες.
Η γενετική «υπογραφή» της νόσου
Για να κατανοήσουμε τη σημασία των νέων ευρημάτων, πρέπει να κοιτάξουμε τον μηχανισμό της νόσου. Η Νόσος του Χάντινγκτον προκαλείται από μια μετάλλαξη στο γονίδιο HTT, το οποίο είναι υπεύθυνο για την παραγωγή της πρωτεΐνης χαντιγκτίνη. Στους ασθενείς, παρατηρείται μια επαναλαμβανόμενη αλληλουχία τριών βάσεων DNA (C, A και G). Όταν αυτές οι επαναλήψεις υπερβαίνουν έναν συγκεκριμένο αριθμό (συνήθως πάνω από 39), παράγεται μια τοξική μορφή της πρωτεΐνης που καταστρέφει σταδιακά τα νευρικά κύτταρα.
Η ασθένεια εκδηλώνεται συνήθως στις ηλικίες 30-50 ετών, επηρεάζοντας την κίνηση, τη γνωστική λειτουργία και τη συναισθηματική κατάσταση. Μέχρι σήμερα, η διάγνωση γινόταν κυρίως όταν εμφανίζονταν τα πρώτα κινητικά προβλήματα, στιγμή κατά την οποία η νευρολογική βλάβη ήταν ήδη προχωρημένη.
Η θεραπεία που στοχεύει στη ρίζα του προβλήματος
Η μεγάλη ανατροπή έρχεται από τα αποτελέσματα κλινικών δοκιμών της εταιρείας βιοτεχνολογίας uniQure, τα οποία αφορούν τη γονιδιακή θεραπεία AMT-130. Η συγκεκριμένη θεραπεία δεν είναι ένα απλό φάρμακο, αλλά μια παρέμβαση που στοχεύει στη μείωση της παραγωγής της τοξικής πρωτεΐνης χαντιγκτίνης.
Στη δοκιμή συμμετείχαν 29 ασθενείς με επιβεβαιωμένη διάγνωση, ηλικίας 25 έως 65 ετών. Μετά από τρία χρόνια παρακολούθησης, τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: παρατηρήθηκε επιβράδυνση της γνωστικής έκπτωσης, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών και η ικανότητα ανάγνωσης.
Το πιο σημαντικό εύρημα, ωστόσο, αφορά έναν κρίσιμο βιοδείκτη: τα επίπεδα της πρωτεΐνης NFL στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό. Η πρωτεΐνη αυτή αποτελεί δείκτη νευροεκφυλισμού. Στους ασθενείς που έλαβαν τη θεραπεία, τα επίπεδα αυτά μειώθηκαν, φτάνοντας μάλιστα χαμηλότερα από τις αρχικές τιμές αναφοράς. Αυτό υποδεικνύει ότι η θεραπεία AMT-130 ενδέχεται να προστατεύει ενεργά τα εγκεφαλικά κύτταρα από την καταστροφή, αντί απλώς να «κουκουλώνει» τα συμπτώματα.
Ανιχνεύοντας τη νόσο δεκαετίες νωρίτερα
Παράλληλα με τη θεραπευτική πρόοδο, ερευνητές από τα Πανεπιστήμια του Κέιμπριτζ και του UCL (University College London) πραγματοποίησαν τη μελέτη «HD-Young Adult Study», εστιάζοντας σε νεαρούς ενήλικες που φέρουν το γονίδιο αλλά απέχουν ακόμη περίπου 24 χρόνια από την προβλεπόμενη εκδήλωση της νόσου.
Η μελέτη αυτή, στην οποία συμμετείχαν 131 άτομα, έριξε φως σε μια «σιωπηλή» περίοδο της νόσου. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι, πολύ πριν εμφανιστούν τα κινητικά προβλήματα, υπάρχουν ήδη διακριτές αλλαγές στη λειτουργία του εγκεφάλου. Συγκεκριμένα, εντοπίστηκαν ήπιες διαταραχές στη «γνωστική ευελιξία» (την ικανότητα του εγκεφάλου να εναλλάσσεται μεταξύ διαφορετικών εργασιών) και στην προσοχή.
Μάλιστα, οι δυσκολίες στη διατήρηση της προσοχής συνδέθηκαν με αλλαγές σε εγκεφαλικά κυκλώματα που σχετίζονται και με τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), υποδεικνύοντας ότι στα πολύ πρώιμα στάδια, η νόσος μπορεί να έχει χαρακτηριστικά νευροαναπτυξιακής διαταραχής πριν μετατραπεί σε νευροεκφυλιστική.
Ο ρόλος της σωματικής επέκτασης
Ένα ακόμα κομμάτι του παζλ προστέθηκε από τη συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Γλασκόβης. Οι επιστήμονες μελέτησαν το φαινόμενο της «σωματικής επέκτασης», κατά το οποίο η επαναλαμβανόμενη αλληλουχία CAG στο DNA δεν μένει σταθερή, αλλά τείνει να επεκτείνεται περαιτέρω σε ορισμένα κύτταρα κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου.
Αποδείχθηκε ότι ο ρυθμός αυτής της επέκτασης καθορίζει το πόσο γρήγορα θα εξελιχθεί η νόσος. Αυτό εξηγεί γιατί άτομα με το ίδιο αρχικό γενετικό φορτίο μπορεί να εμφανίσουν συμπτώματα σε διαφορετικές ηλικίες. Η ανακάλυψη αυτή προσφέρει έναν νέο στόχο για φαρμακευτικές παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να επιβραδύνουν αυτή τη διαδικασία επέκτασης.
Ένα «παράθυρο» ευκαιρίας
Η συνδυαστική αξία αυτών των ερευνών είναι τεράστια. Από τη μία, έχουμε μια γονιδιακή θεραπεία που δείχνει ικανή να «φρενάρει» τη βλάβη. Από την άλλη, γνωρίζουμε πλέον ότι υπάρχει ένα μεγάλο χρονικό «παράθυρο», δεκαετίες πριν την εμφάνιση των κλασικών συμπτωμάτων, όπου ο εγκέφαλος λειτουργεί σχεδόν φυσιολογικά παρά τις υποκείμενες αλλαγές.
Αυτό το χρονικό περιθώριο είναι το κλειδί. Εάν οι νέες θεραπείες εγκριθούν, θα μπορούσαν να χορηγούνται σε αυτό ακριβώς το πρώιμο στάδιο, διατηρώντας την ποιότητα ζωής των ασθενών και αποτρέποντας την εκδήλωση της αναπηρίας.
Η επιστήμη φαίνεται πως κλείνει σιγά-σιγά τον κλοιό γύρω από τη Νόσο του Χάντινγκτον. Για τις χιλιάδες οικογένειες που ζουν με την αγωνία της κληρονομικότητας, τα νέα αυτά δεν αποτελούν απλώς στατιστικά στοιχεία, αλλά την πρώτη χειροπιαστή απόδειξη ότι το μέλλον μπορεί να γραφτεί διαφορετικά.
