Συχνά λέγεται ότι τα μάτια είναι ο καθρέφτης της ψυχής, αλλά η σύγχρονη επιστήμη έρχεται να προσθέσει μια νέα, πιο πρακτική διάσταση σε αυτή τη λαϊκή ρήση. Πέρα από τα συναισθήματα, τα μάτια φαίνεται πως λειτουργούν και ως δείκτες της πνευματικής μας εγρήγορσης, αποκαλύπτοντας πότε ο εγκέφαλός μας δουλεύει υπερωρίες για να επεξεργαστεί πληροφορίες. Μια νέα έρευνα από το Πανεπιστήμιο Κονκόρντια (Concordia University) φέρνει στο φως μια άγνωστη μέχρι σήμερα λειτουργία του ανοιγοκλείσιματος των βλεφάρων, συνδέοντάς το άμεσα με την ικανότητά μας να ακούμε και να κατανοούμε σε δύσκολες συνθήκες.
Αν νομίζατε ότι το βλεφάρισμα εξυπηρετεί αποκλειστικά τη λίπανση του κερατοειδούς και την προστασία του οφθαλμού, ίσως ήρθε η ώρα να αναθεωρήσετε. Τα ευρήματα της μελέτης, που δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό Trends in Hearing, υποδεικνύουν ότι ο ρυθμός με τον οποίο ανοιγοκλείνουμε τα μάτια μας αποτελεί μια ασυνείδητη αντίδραση του οργανισμού στην προσπάθεια να φιλτράρει τον «θόρυβο» και να εστιάσει στην ουσία μιας συζήτησης.
Η σιωπηλή γλώσσα της προσοχής
Η κεντρική ιδέα που προκύπτει από την έρευνα είναι απλή αλλά εντυπωσιακή: όσο περισσότερο προσπαθούμε να ακούσουμε και να κατανοήσουμε τον συνομιλητή μας, τόσο λιγότερο ανοιγοκλείνουμε τα μάτια μας. Αυτή η «παύση» δεν είναι τυχαία. Φαίνεται πως λειτουργεί ως ένας μηχανισμός εξοικονόμησης πόρων για τον εγκέφαλο. Όταν η ακουστική πληροφορία γίνεται περίπλοκη ή το περιβάλλον είναι θορυβώδες, ο εγκέφαλος δίνει εντολή στα μάτια να παραμείνουν ανοιχτά, μειώνοντας τις οπτικές διακοπές ώστε να μεγιστοποιηθεί η συγκέντρωση στο ακουστικό ερέθισμα.
Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι το βλεφάρισμα δεν είναι απλώς μια φυσιολογική ανάγκη, αλλά μια συμπεριφορά που προσαρμόζεται ανάλογα με το «γνωστικό φορτίο», δηλαδή το πόσο σκληρά εργάζεται το μυαλό εκείνη τη στιγμή. Σε περιβάλλοντα όπου η ομιλία καλύπτεται από φασαρία, η μείωση του βλεφαρίσματος γίνεται ακόμα πιο έντονη, λειτουργώντας ως ένδειξη ότι το άτομο έχει «κλειδώσει» την προσοχή του στον ομιλητή.
Το πείραμα που αποκωδικοποίησε το βλέμμα
Για να καταλήξουν σε αυτά τα συμπεράσματα, οι επιστήμονες σχεδίασαν δύο πειράματα στα οποία συμμετείχαν ομάδες εθελοντών. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να ακούσουν μια σειρά από προτάσεις κάτω από διαφορετικές συνθήκες, ενώ ειδικά γυαλιά κατέγραφαν με ακρίβεια τις κινήσεις των ματιών και τη συχνότητα του βλεφαρίσματος.
Στο πρώτο στάδιο, 21 άτομα άκουσαν 80 προτάσεις με διαφορετικά επίπεδα περιβαλλοντικού θορύβου. Στο δεύτερο στάδιο, 28 άτομα υποβλήθηκαν σε μια πιο σύνθετη διαδικασία, ακούγοντας 120 προτάσεις ενώ παράλληλα άλλαζαν οι συνθήκες φωτισμού (από σκοτάδι σε έντονο φως) και τα επίπεδα θορύβου.
Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά. Οι συμμετέχοντες βλεφάριζαν συστηματικά λιγότερο κατά τη διάρκεια της ακρόασης των προτάσεων σε σύγκριση με τις στιγμές ηρεμίας πριν και μετά. Μάλιστα, η μείωση αυτή ήταν πιο δραματική όταν ο θόρυβος του περιβάλλοντος έκανε την κατανόηση της ομιλίας δύσκολη. Είναι σαν το σώμα να αναγνωρίζει ότι η πληροφορία κινδυνεύει να χαθεί και να αναστέλλει κάθε περιττή κίνηση για να διασφαλίσει την πρόσληψή της.
Ο ρόλος του φωτός και η κοινωνική διάσταση
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της μελέτης αφορά την επίδραση του φωτισμού. Διαπιστώθηκε ότι η μείωση του βλεφαρίσματος ήταν πιο έντονη σε συνθήκες πολύ χαμηλού ή πολύ έντονου φωτισμού, παρά σε ένα ενδιάμεσο, άνετο περιβάλλον. Αυτό υποδηλώνει ότι όταν οι οπτικές συνθήκες είναι απαιτητικές, τα μάτια γίνονται πιο ευαίσθητα και η ανάγκη για οπτική σταθερότητα αυξάνεται, ενισχύοντας την προσήλωση.
Η Pénélope Coupal, επικεφαλής της μελέτης, τονίζει ότι το βλεφάρισμα δεν είναι τυχαίο. Υπάρχει μια στρατηγική πίσω από αυτό: ο εγκέφαλος επιλέγει πότε θα «ρίξει την αυλαία» για κλάσματα του δευτερολέπτου, φροντίζοντας αυτό να μη συμβεί όταν μεταφέρεται μια κρίσιμη πληροφορία.
Αυτό το εύρημα έχει και κοινωνικές προεκτάσεις. Σε μια συζήτηση, το πόσο συχνά βλεφαρίζει ο απέναντί μας μπορεί να μας δώσει, ασυνείδητα, σήματα για το αν μας παρακολουθεί ενεργά ή αν έχει αφαιρεθεί. Η έντονη προσοχή και το ενδιαφέρον μεταφράζονται σε ένα πιο σταθερό, «ακίνητο» βλέμμα, ενώ η συχνή κίνηση των βλεφάρων ίσως προδίδει κόπωση ή έλλειψη συγκέντρωσης.
Ένα νέο εργαλείο για την επιστήμη
Μέχρι σήμερα, οι περισσότερες έρευνες που μελετούσαν την προσπάθεια κατανόησης και την πνευματική κόπωση εστίαζαν κυρίως στη διαστολή της κόρης του ματιού. Η συγκεκριμένη μελέτη έρχεται να προσθέσει το βλεφάρισμα ως έναν συμπληρωματικό, αλλά εξίσου σημαντικό δείκτη.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η παρατήρηση του ρυθμού βλεφαρίσματος μπορεί να αποτελέσει έναν απλό και μη παρεμβατικό τρόπο για να μετρηθεί η γνωστική προσπάθεια, τόσο σε εργαστηριακό επίπεδο όσο και στην καθημερινή ζωή. Φανταστείτε, για παράδειγμα, εφαρμογές που θα μπορούσαν να ανιχνεύουν πότε ένας μαθητής δυσκολεύεται να κατανοήσει το μάθημα ή πότε ένας οδηγός χάνει την προσοχή του, απλώς και μόνο αναλύοντας την κίνηση των ματιών του.
